محمد حسن خان اعتماد السلطنه
1041
مرآة البلدان ( فارسى )
از آنجا به خوارزم آمده ساكن شد . بعد از آن مزار ديگر نمودند كه به امام فخر رازى منسوب بود . ذكر امام فخر رازى فخر الدين ابو عبد الله محمد بن حسن القرشى التيمى البكرى از مشاهير فضلا و حكماى عهد خود بوده ولادت او در سنهء پانصد و چهل و چهار و رحلتش در سال ششصد و شصت اتفاق افتاده است . مزارش در كهنه اورگنج صاحب تصنيفات و تأليفات معروفه و گاهى نظم فارسى نيز دارد و اين رباعى از آن جمله است : هرگز دل من ز علم محروم نشد * كم ماند ز اسرار كه مفهوم نشد هفتاد و دو سال فكر كردم شبوروز * معلوم شد كه هيچ معلوم نشد بعضى گويند اين قبر از فخر الدين رازى نيست . قبر ابن حاجب را نيز در آنجا نشان دادند . رغبتى به ديدن آن نشد . درآن حوالى آثار بناهاى عالى بسيار بود . از جمله منارى كه قريب شصت ذرع ارتفاع داشت و قطر آن چهل ذرع بود . گويند وقتى لشكر مغول آن منار را از دو سه منزلى ديدند راه را نزديك فرض كرده به غارت گرگانج و خوارزم تاختند . بعد از دو سه روز بدانجا رسيدند . لهذا خشمناك شده منار را خراب نمودند و آنچه هست بقيهء منار است نه تمام آن . چند مزار ديگر كه يكى شيخ شرف نام و ديگرى را قراقاپى مىخواندند ديده شد . نيز از آثار قديمه گنبدى مرتفع كاشىكارى در كمال متانت و علو صفا و استحكام ديده شد . مذكور نمودند قبر تورهباى خانم دختر قتلق سلطان بوده است . كهنه اورگنج در اين وقت به اهتمام محمد امين خان روى به آبادانى نهاده است . بعضى از سواران قزاق و قراقلپاق با لباس غريب و كلاه عجيب در آنجا ديده شد . بالجمله درآن حدود قرى و قلاع معروف و غيرمعروف بسيار است .